Abuzywność klauzuli indeksacyjnej (denominacyjnej) a ważność umowy kredytu frankowego

W orzecznictwie sądów krajowych brak jednolitego stanowiska, jeżeli chodzi o wpływ niedozwolonego charakteru klauzuli indeksacyjnej (denominacyjnej) na ważność umowy kredytu frankowego. W efekcie funkcjonują równolegle trzy różne poglądy w tej materii:

1/ abuzywność klauzuli indeksacyjnej powoduje nieważność całej umowy kredytowej (z mocy prawa),

2/ mimo niedozwolonego charakteru klauzuli indeksacyjnej, umowa pozostaje ważna jako kredyt zotówkowy,

3/ skutkiem abuzywności klauzuli indeksacyjnej (denominacyjnej) jest możliwość unieważnienia (ustalenia nieważności) umowy kredytowej przez sąd w drodze wyroku (pogląd sformułowany na kanwie wyroku Trybunału Sprawiedliwości UE z dnia 3 października 2019 roku wydanego w sprawie Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG (C-260/18).

I. Stwierdzenie niedozwolonego charakteru klauzuli indeksacyjnej (denominacyjnej) skutkuje nieważnością całej umowy kredytu frankowego (z mocy prawa)

W świetle przepisów Kodeksu cywilnego nie może zostać uznany za ważny kontrakt, w którym nie osiągnięto konsensusu co do elementów przedmiotowo istotnych umowy. Taką samą wadą obarczony jest kontrakt, którego essentialia negotii zostały określone w postanowieniach, które Sąd uznaje za niedozwolone postanowienia umowne, niewyrażone jasnym i zrozumiałym językiem (nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny) w rozumieniu przepisów Dyrektywy 93/13 i przepisu art. 385(1) § 1 k.c. W świetle wykładni dokonanej wyrokiem C-260/18, nie jest możliwe przekształcenie takiej umowy w umowę o kredyt złotowy, z pozostawieniem oprocentowania według stawek LIBOR plus marża. Taka ingerencja byłaby bowiem przekształceniem kredytu indeksowanego w złotowy, co zmieniałoby całkowicie główny przedmiot umowy (tak: wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 30 grudnia 2019 r., I ACa 697/18).

Konsekwencję uznania za niedozwolone postanowień umownych dotyczących zasad ustalania kursów walut, stanowi konieczność ich pominięcia przy ustalaniu treści stosunku prawnego wiążącego konsumenta. Oznacza to, że nie stanowią elementu treści stosunku prawnego i nie mogą być uwzględniane przy rozpoznawaniu spraw związanych z jego realizacją. W rezultacie konieczne jest przyjęcie, że łączący bank i kredytobiorcę stosunek umowny nie przewiduje sposobu zastosowania mechanizmu „indeksacji”. Zawarta pomiędzy stronami umowa staje się niewykonalna, gdyż nie prowadzi do ustalenia wysokości świadczenia kredytobiorcy, a zatem jest sprzeczna z ustawą. Za sprzeczne z ustawą należy bowiem uznać wykreowane przez strony stosunki prawne, które nie określają wysokości świadczenia (tak: wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 13 stycznia 2020 r., I ACa 1205/18).

Zgodnie z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 nie jest dozwolone zastąpienie kursu sprzedaży z tabeli banku, zastrzeżonego w umowie, żadnym innym kursem notowania CHF do złotego, w tym średnim kursem ogłaszanym przez NBP, nawet gdyby strony się na to zgadzały. Efektem przyjęcia tej tezy musi być zatem uznanie nieważności umowy ze skutkiem wstecz, nie tylko dlatego, że abuzywne postanowienie podlega eliminacji bez możliwości wprowadzenia w jego miejsce podobnego mechanizmu, tyle że dozwolonego, a więc zgodnego ponadto z naturą (istotą) takich stosunków umownych, lecz również dlatego, że zachodzi niemożność wykonywania, a tym samym rozliczenia umowy, wywołana wyeliminowaniem klauzuli niezbędnej do określenia wysokości głównego zobowiązania powodów jako kredytobiorców, czyli także wysokości rat kredytowych (tak wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 12 lutego 2020 r., V ACa 297/19).

II. Mimo stwierdzenia abuzywności klauzuli indeksacyjnej (denominacyjnej), umowa kredytu frankowego jest ważna w pozostałym zakresie

Skutkiem uznania za niedozwolone postanowień umownych dotyczących klauzul indeksacyjnych i możliwości zmiany oprocentowania za niedozwolone, możliwie jest przyjęcie, w świetle pozostałych zapisów umowy, że bank udzielił pozwanemu kredytu w walucie polskiej. Kredyt ten powinien być spłacony w miesięcznych ratach kapitałowo – odsetkowych, w złotych polskich, zgodnie z harmonogramem spłat stanowiącym załącznik do umowy (tak: wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 10 października 2019 r., I ACa 576/18).

Pomimo wyeliminowania klauzul odwołujących się do tabel kursowych banku, zachowany zostaje charakter umowy, determinowany przez ryzyko kursowe związane z obowiązkiem zwrotu kwoty kredytu w walucie obcej. Umowa może więc być dalej wykonywana, a strony pozostają nią związane w pozostałym zakresie. Skoro kwota kredytu została w umowie stron wyrażona we frankach szwajcarskich, a pozwany zobowiązał się do udostępnienia powodowi 757 650 CHF, zaś pozwany zobowiązał się do zwrotu tej kwoty w określonych terminach i z określonym oprocentowaniem, to wyeliminowanie klauzuli denominacyjnej określającej jedynie mechanizm przeliczenia kwoty wypłacanego kredytu i kwoty każdej ze spłacanych rat, skutkować musi przyjęciem, że po stronie powoda nadal aktualne pozostaje zobowiązanie do zwrotu kredytu wyrażonego w CHF, zgodnie z uzgodnionym oprocentowaniem zmiennym według stawki LIBOR 3M. Wyeliminowanie postanowień odwołujących się do tabel kursowych banku, nie prowadzi zatem do upadku całej umowy (tak: wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 16 grudnia 2019 r., I ACa 65/19).

Eliminacja z umowy abuzywnych postanowień ma ten skutek, że umowa nadal obowiązuje, z pominięciem tychże postanowień, z tym jednak zastrzeżeniem, że brak jest podstaw do zastąpienia powstałej w umowie luki innymi regulacjami. W szczególności, wbrew stanowisku Sądu pierwszej instancji nie ma podstaw do zastępowania zastosowanych w umowie mechanizmów waloryzacyjnych mechanizmami opierającymi się o obiektywne wskaźniki waloryzacyjne w postaci kursów kupna sprzedaży franka szwajcarskiego, ogłaszanych przez Narodowy Bank Polski (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 12 grudnia 2019 r., I ACa 512/19).

III. Stwierdzenie abuzywności klauzuli indeksacyjnej (denominacyjnej) stanowi przesłankę ustalenia nieważności umowy kredytu frankowego

Umowa kredytu frankowego nie jest bezwzględnie nieważna, może jedynie zostać unieważniona przez sąd, w warunkach wskazanych przez TSUE. Unieważnienie umowy przez sąd będzie unieważnieniem ze skutkiem konstytutywnym, w sytuacji istnienia stosownego żądania konsumentów. W takiej sytuacji, rozliczenie umowy unieważnionej odbywać się będzie poprzez przepisy o nienależnym świadczeniu sytuacji, gdy odpadła przyczyna świadczenia, ze skutkiem wstecz, co przesądza dopiero sąd w orzeczeniu konstytutywnym, unieważniającym umowę (tak: wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 26 listopada 2019 r., I ACa 722/18).

W ostatnim okresie wyrażane jest stanowisko, według którego wyrok sądowy „unieważniający” umowę kredytową indeksowaną kursem CHF ma charakter konstytutywny, a nie deklaratywny. Koncepcja prawnokształtującego (konstytutywnego) skutku wyroku sądu krajowego, stwierdzającego nieważność umowy kredytowej, opiera się na wskazaniu Trybunału Sprawiedliwości UE zawartym w wyroku w sprawie C-260/18, dopuszczającym możliwość „unieważnienia” umowy na skutek żądania konsumenta świadomego wszystkich wynikających stąd konsekwencji (tak: wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 20 lutego 2020 r., I ACa 635/19, E. Łętowska, Po wyroku TSUE w sprawie C-260/18 (kredyty frankowe w sprawie Dziubak), dnia 4 października 2019 roku, https://konstytucyjny.pl/po-wyroku-tsue-w-sprawie-c-260-18-kredyty-frankowe-w-sprawie-dziubak/, dostęp: 23 października 2020 roku).

Odmienność w podejściu do skutków niedozwolonego charakteru klauzul indeksacyjnych (denominacyjnych) stanowi ważką okoliczność, wpływa bowiem na szereg aspektów związanych z realizowaniem przez kredytobiorcę ochrony jego praw – począwszy od sposobu sformułowania pozwu, przez określenie wymagalności roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia (która zależna jest od specyficznego braku podstawy prawnej świadczenia), po zasady rozliczeń pomiędzy stronami (Węgrzynowski Ł., Konsekwencje stwierdzenia abuzywności klauzuli indeksacyjnej (denominacyjnej) dla ważności całej umowy kredytu frankowego, LEX/el. 2020).

Źródła:

1. Łętowska E., Po wyroku TSUE w sprawie C-260/18 (kredyty frankowe w sprawie Dziubak), 4 października 2019 roku, https://konstytucyjny.pl/po-wyroku-tsue-w-sprawie-c-260-18-kredyty-frankowe-w-sprawie-dziubak/, dostęp: 23 października 2020 roku,

2. Węgrzynowski Ł., Konsekwencje stwierdzenia abuzywności klauzuli indeksacyjnej (denominacyjnej) dla ważności całej umowy kredytu frankowego, LEX/el. 2020,

3. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 13 stycznia 2020 r., I ACa 1205/18,

4. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 12 lutego 2020 r., V ACa 297/19,

5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 30 grudnia 2019 r., I ACa 697/18,

6. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 16 grudnia 2019 r., I ACa 65/19,

7. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 12 grudnia 2019 r., I ACa 512/19,

8. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 10 października 2019 r., I ACa 576/18,

9. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 26 listopada 2019 r., I ACa 722/18,

10. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 20 lutego 2020 r., I ACa 635/19.