Czy ochrona konsumencka przysługuje tylko właściwie poinformowanemu, dostatecznie uważnemu i rozsądnemu przeciętnemu konsumentowi?

Na powyższe pytanie odpowiedzi udzielił TSUE w postanowieniu z dnia 10 czerwca 2021 roku (sprawa C-198/20 dotycząca tzw. „nieczytającego konsumenta”), wskazując, że: ochrona przewidziana w dyrektywie Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich przysługuje każdemu konsumentowi, a nie tylko temu, którego można uznać za „właściwie poinformowanego oraz dostatecznie uważnego i rozsądnego przeciętnego konsumenta”.

Postanowienie zostało wydane w następującym stanie faktycznym. Kredytobiorcy zawarli umowę kredytu hipotecznego na zakup mieszkania. Na podstawie tejże bank udzielił im kredytu w kwocie 150000 PLN indeksowanego do waluty franka szwajcarskiego (CHF) na 30 lat. Zwrot kredytu odbywał się w miesięcznych ratach wyrażonych we frankach szwajcarskich, spłata zaś następowała w walucie krajowej po kursie sprzedaży wynikającym z tabeli kursów wymiany obowiązującej w banku w dniu spłaty rat. Umowa kredytu została podpisana przez jednego z kredytobiorców we imieniu własnym i na rachunek pozostałych trzech kredytobiorców. Wobec niedysponowania niezbędnym czasem, ww. kredytobiorca nie mógł zapoznać się z dokumentami dotyczącym umowy przed jej podpisaniem. Drugi z kredytobiorców odczytał rzeczoną umowę dopiero po jej podpisaniu i nie zrozumiał jej treści zaś kredytobiorcy trzeci i czwarty nigdy jej nie przeczytali. W następstwie podwyższenia kwoty miesięcznych rat spłaty kredytu wynikających ze wzrostu kursu wymiany CHF kredytobiorcy podpisali aneks do umowy (umożliwiający spłatę kredytu bezpośrednio w CHF), który wszedł w życie w grudniu 2012 r.

W 2018 r. kredytobiorcy wnieśli do Sądu Rejonowego dla Warszawy-Woli w Warszawie II Wydział Cywilny pozew o stwierdzenie nieważności spornej umowy kredytu i o zapłatę przez bank kwoty 46 412,79 PLN, powiększonej o odsetki i koszty postępowania, jako wierzytelności należnej z tytułu nieważności spornej umowy kredytu (ewentualnie o zasądzenie na ich rzecz kwoty 46 614,14 PLN, wskazując że kwota ta stanowi częściowe roszczenie z tytułu braku związania konsumentów niedozwolonymi postanowieniami umownymi).

Sąd Rejonowy w przedmiotowej sprawie powziął wątpliwość co do dopuszczalności przyznania kredytobiorcom ochrony przewidzianej w dyrektywie 93/13, w sytuacji gdy tylko jeden z czterech kredytobiorców podpisał tę umowę pożyczki, bez jej uprzedniego przeczytania, drugi przeczytał ją później, ale nie zrozumiał jej treści, a dwaj ostatni nigdy jej nie przeczytali. Zdaniem Sądu można uznać, że tacy kredytobiorcy nie stanowią „właściwie poinformowanych oraz dostatecznie uważnych i rozsądnych przeciętnych konsumentów” i z tego względu nie mogą korzystać z rzeczonej ochrony. Sąd Rejonowy rozważał również, czy powyższe umożliwia stwierdzenie nieuczciwego charakteru warunków zawartych w umowie kredytu.

W tym stanie rzeczy Sąd postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi, w szczególności: Czy art. 2 lit. b […], art. 3 ust. 1 i 2, art. 4 dyrektywy 93/13 oraz jej motywy [jedenasty, szesnasty i dwudziesty] w świetle pkt 16 i 21 wyroku Trybunału [z dnia 3 września 2015 r., Costea (C‐110/14, EU:C:2015:538),] i pkt 20 i 26–33 opinii rzecznika generalnego [P.] Cruza Villalóna [w sprawie Costea (C‐110/14, EU:C:2015:271)] należy interpretować tak, że ochrona konsumencka przyznana przez dyrektywę 93/13 przysługuje każdemu konsumentowi? Czy też, jak sugeruje pkt 74 wyroku Trybunału [z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C‐26/13, EU:C:2014:282),] ochrona konsumencka przysługuje tylko właściwie poinformowanemu, dostatecznie uważnemu i rozsądnemu przeciętnemu konsumentowi? Innymi słowy, czy sąd krajowy stwierdzić może abuzywność postanowień umowy zawieranej przez każdego konsumenta, czy też może stwierdzić tylko abuzywność postanowień umowy, którą zawierał konsument, którego można uznać za właściwie poinformowanego, dostatecznie uważnego i rozsądnego przeciętnego konsumenta?

Udzielając odpowiedzi na powyższe pytania Trybunał podkreślił, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem TSUE dyrektywa 93/13 definiuje umowy do których ma zastosowanie, właśnie poprzez odniesienie do statusu kontrahentów (w zależności od tego czy działają oni w ramach działalności gospodarczej). Jeśli chodzi o pojęcie „konsumenta” w rozumieniu art. 2 lit. b) dyrektywy 93/13, ma ono charakter obiektywny i jest niezależne od konkretnego zasobu wiedzy, jaki może mieć dana osoba, czy też od posiadanych przez nią w rzeczywistości informacji. Konsument znajduje się w słabszej pozycji niż przedsiębiorca, zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania, i w związku z tym godzi on się na postanowienia umowne sporządzone uprzednio przez przedsiębiorcę, nie mając wpływu na ich treść. Z tych przyczyn zakwalifikowanie danej osoby jako „konsumenta” w rozumieniu art. 2 lit. b) dyrektywy 93/13 nie zależy od jej zachowania, choćby było ono niedbałe, przy zawieraniu umowy kredytu.

Trybunał wskazał nadto, że w celu udzielenia ochrony, o której mowa w dyrektywie, sytuacja nierówności między konsumentem a sprzedawcą lub dostawcą może zostać załagodzona jedynie poprzez aktywną interwencję organu niezwiązanego ze stronami umowy. W ramach zadań ciążących na sądzie krajowym na mocy przepisów dyrektywy 93/13 sąd ten jest zobowiązany do zbadania z urzędu nieuczciwego charakteru warunku umownego i w ten sposób do zniwelowania braku równowagi między konsumentem a przedsiębiorcą. Rzeczony wyżej obowiązek sądu krajowego także nie jest uzależniony od zachowania konsumenta, choćby było ono niedbałe. Mając na względzie powyższe stwierdzić należy, że TSUE nie ograniczył zakresu stosowania systemu ochrony konsumenckiej przewidzianej przez dyrektywę 93/13 jedynie do właściwie poinformowanych oraz dostatecznie uważnych i rozsądnych przeciętnych konsumentów.

W wyroku z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai (C‐26/13, EU:C:2014:282) Trybunał – do którego skierowano pytania prejudycjalne dotyczące m.in. zakresu wymogu, zgodnie z którym warunek umowny powinien być wyrażony prostym i zrozumiałym językiem – orzekł, że jeżeli chodzi o określoną przez warunek specyfikę mechanizmu przeliczania waluty obcej, do sądu odsyłającego należy ustalenie, czy w świetle całokształtu istotnych okoliczności faktycznych, w tym form zachęty stosowanych przez kredytodawcę w procesie negocjacji umowy kredytu i dostarczonych na tym etapie informacji, właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł nie tylko dowiedzieć się o istnieniu różnicy, ogólnie obserwowanej na rynku papierów wartościowych, między kursem sprzedaży a kursem kupna waluty obcej, ale również oszacować konsekwencje ekonomiczne, jakie niosło dla niego zastosowanie kursu sprzedaży przy obliczaniu rat kredytu, którymi zostanie ostatecznie obciążony, a w rezultacie także całkowity koszt zaciągniętego przez siebie kredytu.

We wspomnianym wyroku Trybunał wskazał zatem, że w ramach oceny, której powinien dokonać sąd krajowy w celu ustalenia, czy warunek umowny został wyrażony prostym i zrozumiałym językiem w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, sąd ten powinien przyjąć jako kryterium oceny właściwie poinformowanego oraz dostatecznie uważnego i rozsądnego przeciętnego konsumenta. Wynika z tego, że jedynie w ramach dokonywanej przez sąd krajowy oceny przejrzystego charakteru warunku umownego odnosi się on do właściwie poinformowanego oraz dostatecznie uważnego i rozsądnego przeciętnego konsumenta, natomiast ochrona przewidziana w dyrektywie 93/13 przysługuje każdemu konsumentowi, a nie tylko temu, którego można uznać za „właściwie poinformowanego oraz dostatecznie uważnego i rozsądnego przeciętnego konsumenta”.

Źródła:

1/ postanowienie z dnia 10 czerwca 2021 r., C-198/20, EU:C:2021:481,

2/ wyrok z dnia 21 marca 2019 r., Pouvin i Dijoux, C‐590/17, EU:C:2019:232 (pkt 23, 24, 25),

3/ wyrok z dnia 17 maja 2018 r., Karel de Grote – Hogeschool Katholieke Hogeschool Antwerpen,
C‐147/16, EU:C:2018:320 (pkt 28, 29),

4/ wyrok z dnia 30 kwietnia 2014 r., Kásler i Káslerné Rábai C‐26/13, EU:C:2014:282 (pkt 74).

Powiązane posty