Sankcja kredytu darmowego, jako instrument ochrony konsumenta – cz. I

W 2019 roku banki oraz SKOK-i udzieliły łącznie 7,45 mln kredytów konsumpcyjnych o wartości 88,66 mld zł (w tym samych tylko kredytów gotówkowych na łączną kwotę 72 mld zł). Ponadto, na przestrzeni całego 2019 roku firmy pożyczkowe współpracujące z BIK udzieliły 2,75 mln pożyczek na łączną kwotę 6,821 mld zł (https://media.bik.pl/informacje-prasowe/482368/bik-prognozy-na-rok-2020-i-podsumowanie-2019-r-na-rynku-kredytowo-pozyczkowym). W 2020 roku sprzedaż kredytów i pożyczek uległa znacznemu zmniejszeniu z uwagi na szczególne warunki pandemiczne (https://media.bik.pl/informacje-prasowe/638051/bik-podsumowanie-2020-r-na-rynku-kredytowo-pozyczkowym-i-perspektywy-na-rok-2021). Nie ulega jednak wątpliwości, że Polacy bardzo chętnie korzystają z ofert tego rodzaju.

Sprzedaż kredytów i pożyczek następuje na podstawie umów, których strony wyposażone są w określne prawa i obowiązki (wynikające z treści tychże umów, jak również z przepisów prawa). Sankcja kredytu darmowego przewidziana w ustawie z dnia 12 maja 2011 roku – o kredycie konsumenckim, to forma represji, kary, stanowiącej konsekwencję uchybienia przez kredytodawcę jego obowiązkom w zakresie informacji udzielanych konsumentom przed zawarciem umowy o kredyt konsumencki, jak również obowiązkom pozostającym w związku z zawartą umową o kredyt konsumencki.

Na gruncie prawa polskiego reguły kształtujące instytucję kredytu darmowego pierwotnie sformułowane zostały w art. 15 ustawy z dnia 20 lipca 2001 roku – o kredycie konsumenckim. Aktualnie jej zasady i zakres określa art. 45 ustawy z dnia 12 maja 2011 roku – o kredycie konsumenckim, implementującej Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 roku – w sprawie umów o kredyt konsumencki.

Stosownie do treści art. 3 ustawy z dnia 12 maja 2011 roku – o kredycie konsumenckim przez umowę o kredyt konsumencki rozumie się – co do zasady – umowę o kredyt w wysokości nie większej niż 255 550 zł albo równowartości tej kwoty w walucie innej niż waluta polska, który kredytodawca w zakresie swojej działalności udziela lub daje przyrzeczenie udzielenia konsumentowi (art. 22 (1) ustawy z dnia z dnia 23 kwietnia 1964 roku – Kodeks cywilny stanowi, że za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową).

Umowa o kredyt konsumencki to w szczególności:

1/ umowa pożyczki,

2/ umowa kredytu w rozumieniu przepisów prawa bankowego,

3/ umowa o odroczeniu konsumentowi terminu spełnienia świadczenia pieniężnego, jeżeli konsument jest zobowiązany do poniesienia jakichkolwiek kosztów związanych z odroczeniem spełnienia świadczenia,

4/ umowa o kredyt, w której kredytodawca zaciąga zobowiązanie wobec osoby trzeciej, a konsument zobowiązuje się do zwrotu kredytodawcy spełnionego świadczenia,

5/ umowa o kredyt odnawialny.

Zgodnie z art. 45 ust. 1 ustawy o kredycie konsumenckim w przypadku naruszenia przez kredytodawcę któregokolwiek z wymienionych poniżej przepisów ustawy, a to:

1/ art. 29 ust. 1 (forma umowy o kredyt konsumencki),

2/ art. 30 ust. 1 pkt 1-8, 10, 11, 14-17 (elementy treści dokumentu umowy o kredyt konsumencki),

3/ art. 31 (treść dokumentu umowy o kredyt wiązany lub kredyt w formie odroczonej płatności),

4/ art. 32 (treść dokumentu umowy o kredyt w rachunku konsumenta, gdy kredyt ten podlega spłacie na żądanie lub w terminie do trzech miesięcy),

5/ art. 33 (treść dokumentu umowy o kredyt, który spełnia przesłanki określone w art. 4 ust. 2 pkt 5 ustawy),

4/ art. 33a (wysokość opłat pobieranych od konsumenta w związku z opóźnieniem w spłacie kredytu),

5/ art. 36a-36c (wysokość pozaodsetkowych kosztów kredytu)

konsument – po złożeniu kredytodawcy pisemnego oświadczenia – zwraca kredyt bez odsetek i innych kosztów kredytu należnych kredytodawcy w terminie i w sposób ustalony w umowie. Należy podkreślić, że sankcja kredytu darmowego nie powoduje wygaśnięcia obowiązku konsumenta w zakresie zwrotu otrzymanego od kredytobiorcy kapitału.

Treść przepisu art. 45 ust. 1 ustawy o kredycie konsumenckim oraz powołanych tam przepisów, wskazuje, że sankcjonowane są niejako dwie grupy naruszeń:

1/ naruszenie przez przedsiębiorcę obowiązków informacyjnych wobec konsumenta dotyczących formy i treści dokumentu umowy w związku z zawarciem przez strony umowy o kredyt konsumencki, mogące wystąpić jedynie na etapie zawierania umowy,

2/ naruszenie ograniczeń zapewniających ochronę konsumenta przed nadmiernym obciążeniem finansowym w związku z umową o kredyt konsumencki, mogące wystąpić na etapie zawierania umowy albo późniejszym (Czech Tomasz, Kredyt konsumencki. Komentarz, Wolters Kluwer 2018).

Sankcja kredytu darmowego sprowadza się do pozbawienia kredytodawcy planowanego z tytułu określonego kredytu konsumenckiego przychodu, obejmuje bowiem (określone w umowie kredytowej lub odrębnym porozumieniu zawartym przez strony umowy kredytowej): odsetki, opłaty, prowizje, składki etc. przypadające kredytodawcy (Uzasadnienie projektu ustawy o kredycie konsumenckim, druk sejmowy nr 3596, Kidyba Andrzej (red.), Pozakodeksowe umowy handlowe, Wolters Kluwer 2018). Przy czym dla ziszczenia się ww. skutku bez znaczenia pozostaje, jakim mianem dany przychód został określony

Sankcja kredytu darmowego nie obejmuje m.in.:

1/ świadczeń pieniężnych płatnych przez kredytobiorcę na rzecz osoby trzeciej lub organu władzy publicznej, choćby były one związane z kredytem konsumenckim, np. opłata skarbowa, wpis sądowy,

2/ kosztów usług dodatkowych, gdy są one świadczone przez kredytodawcę na rzecz kredytobiorcy, choćby usługi takie były wymagane od konsumenta w związku z kredytem konsumenckim

3/ kosztów ustanowienia zabezpieczeń, gdy – zgodnie z umową – ponosi je kredytobiorca,

4/ odsetek za opóźnienie,

5/ kosztów związanych z niewykonaniem umowy kredytowej przez konsumenta, np. koszty wezwań do zapłaty (Czech Tomasz, Kredyt konsumencki. Komentarz, Wolters Kluwer 2018; Uzasadnienie projektu ustawy o kredycie konsumenckim, druk sejmowy nr 3596; wyrok Sądu Okręgowego w Nowym Sądu z dnia 14 grudnia 2016 roku, III Ca 604/16; wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 1 lipca 2019 roku, V ACa 118/18).

W przypadku naruszeń, których konsekwencję stanowi zastosowanie sankcji kredytu darmowego bez znaczenia pozostaje ich zakres, istotność czy rozmiar negatywnego wpływu na sytuację kredytobiorcy (konsumenta). W szczególności przesłanką stosowania analizowanej instytucji nie jest wystąpienie szkody w majątku konsumenta (Czech Tomasz, Kredyt konsumencki. Komentarz, Wolters Kluwer 2018; Uzasadnienie projektu ustawy o kredycie konsumenckim, druk sejmowy nr 3596).

Kredytodawca (a także pośrednik kredytowy) dopuszczający się naruszenia ponosi odpowiedzialność zarówno za naruszenie umyślne, jak i niedochowanie należytej staranności przy wykonywaniu swych obowiązków Czech Tomasz, Kredyt konsumencki. Komentarz, Wolters Kluwer 2018).

Uprawnienie do skorzystania z sankcji kredytu darmowego wygasa po upływie roku od dnia wykonania umowy, a zatem – co do zasady – od dnia, w którym konsument spłacił ostatnią należność z tytułu tej umowy na rzecz kredytodawcy. Dla skorzystania z przewidzianego ustawą uprawnienia konieczne jest złożenie wobec kredytodawcy oświadczenia o zamiarze skorzystania z przysługującego uprawnienia przed upływem ww. terminu.

W kolejnej części artykułu Sankcja kredytu darmowego, jako instrument ochrony konsumenta odniesiemy się do uchybień stanowiących podstawę skorzystania z opcji kredytu darmowego, skutków złożenia ww. oświadczenia oraz celów i skuteczności analizowanej instytucji.

Źródła:

1/ Ustawa z dnia 12 maja 2011 roku – o kredycie konsumenckim (t.j. Dz.U.2019.1083).

2/ Ustawa z dnia z dnia 23 kwietnia 1964 roku – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U.2020.1740).

3/ Czech Tomasz, Kredyt konsumencki. Komentarz, Wolters Kluwer 2018.

4/ Kidyba Andrzej (red.), Pozakodeksowe umowy handlowe, Wolters Kluwer 2018.

5/ Wyrok Sądu Okręgowego w Nowym Sączu z dnia 14 grudnia 2016 roku, III Ca 604/16.

6/ Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 1 lipca 2019 roku, V ACa 118/18.

7/ Uzasadnienie projektu ustawy o kredycie konsumenckim, druk sejmowy nr 3596.

8/ BIK – prognozy na rok 2020 i podsumowanie 2019 r. na rynku kredytowo-pożyczkowym (https://media.bik.pl/informacje-prasowe/482368/bik-prognozy-na-rok-2020-i-podsumowanie-2019-r-na-rynku-kredytowo-pozyczkowym).

9/ BIK – podsumowanie 2020 r. na rynku kredytowo-pożyczkowym i perspektywy na rok 2021 (https://media.bik.pl/informacje-prasowe/638051/bik-podsumowanie-2020-r-na-rynku-kredytowo-pozyczkowym-i-perspektywy-na-rok-2021).