Gwarancja zapłaty za roboty budowlane. Jak wykonawca może zabezpieczyć swoje wynagrodzenie?

Problemy z płatnościami na budowie rzadko zaczynają się od całkowitego braku zapłaty. Najpierw inwestor prosi o kilka dodatkowych dni na uregulowanie faktury, później pojawiają się opóźnienia w zatwierdzaniu kolejnych rozliczeń, a z czasem wykonawca zaczyna finansować coraz większą część inwestycji z własnych środków. Roboty muszą być kontynuowane, pracownicy i podwykonawcy oczekują zapłaty, a zobowiązania wobec dostawców nie mogą czekać na zakończenie sporu z inwestorem.

W takich okolicznościach wykonawcy najczęściej rozważają wezwanie do zapłaty, naliczenie odsetek albo wstrzymanie robót. Znacznie rzadziej korzystają z możliwości, którą ustawodawca przewidział właśnie po to, aby ograniczyć ryzyko nieotrzymania wynagrodzenia.

Mowa o gwarancji zapłaty za roboty budowlane, uregulowanej w art. 649¹–649⁵ Kodeksu cywilnego.

Co istotne, wykonawca nie musi czekać, aż inwestor przestanie regulować swoje zobowiązania. Z żądaniem ustanowienia gwarancji może wystąpić również wtedy, gdy dotychczasowa współpraca przebiega prawidłowo. Prawo do takiego zabezpieczenia wynika bowiem bezpośrednio z ustawy i co do zasady nie jest uzależnione od sytuacji finansowej inwestora.

Na czym polega gwarancja zapłaty za roboty budowlane?

Gwarancja zapłaty służy zabezpieczeniu terminowego otrzymania przez wykonawcę wynagrodzenia przewidzianego w umowie o roboty budowlane. Jej znaczenie jest szczególnie widoczne przy inwestycjach wymagających znacznego zaangażowania finansowego wykonawcy, zwłaszcza gdy płatności następują dopiero po zakończeniu określonych etapów prac.

Ustawodawca w art. 649¹ § 2 k.c. wskazał cztery dopuszczalne formy takiego zabezpieczenia. Są nimi gwarancja bankowa, gwarancja ubezpieczeniowa, akredytywa bankowa oraz poręczenie banku udzielone na zlecenie inwestora.

Nie każde zabezpieczenie proponowane przez inwestora będzie zatem gwarancją zapłaty w rozumieniu Kodeksu cywilnego. Zapewnienie o posiadaniu finansowania, przedstawienie promesy kredytowej czy złożenie oświadczenia o terminowym regulowaniu zobowiązań nie zastępują instrumentów wymienionych w ustawie.

Znaczenie ma przy tym nie tylko rodzaj zabezpieczenia, ale również jego treść. Dokument powinien rzeczywiście umożliwiać wykonawcy uzyskanie zapłaty w warunkach odpowiadających celowi ustawowej regulacji. Dlatego przed zaakceptowaniem gwarancji należy sprawdzić przede wszystkim jej zakres, okres obowiązywania oraz warunki, od których uzależniono wypłatę środków.

Warto również pamiętać, że koszty ustanowienia zabezpieczenia nie obciążają wyłącznie inwestora. Zgodnie z art. 649¹ § 3 k.c. strony ponoszą w równych częściach udokumentowane koszty zabezpieczenia wierzytelności. W przypadku kontraktów o znacznej wartości może to być istotna pozycja w budżecie inwestycji.

Kiedy wykonawca może zażądać gwarancji?

Jednym z najważniejszych elementów tej regulacji jest możliwość wystąpienia z żądaniem gwarancji w każdym czasie, o czym stanowi art. 649³ § 1 k.c.

W praktyce oznacza to, że wykonawca może domagać się zabezpieczenia już po zawarciu umowy, jeszcze przed rozpoczęciem robót, jak również w trakcie ich realizacji. Nie musi przy tym wykazywać, że inwestor jest niewypłacalny, opóźnia się z zapłatą albo znajduje się w trudnej sytuacji majątkowej.

Takie rozumienie przepisów znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego, m.in. w wyroku z 15 lutego 2017 r., II CSK 236/16, oraz w wyroku z 14 września 2023 r., II CSKP 2417/22.

W praktyce obsługi kontraktów budowlanych spotykam się niekiedy z przekonaniem, że żądanie gwarancji stanowi wyraz braku zaufania do inwestora i może niepotrzebnie zaostrzyć relacje między stronami. Tymczasem jest to ustawowy mechanizm zabezpieczenia wynagrodzenia, z którego wykonawca może korzystać niezależnie od tego, jak dotychczas układała się współpraca.

Co więcej, inwestor nie może skutecznie pozbawić wykonawcy tego uprawnienia poprzez odpowiednie postanowienia umowy.

Zgodnie z art. 649² § 1 k.c. prawa do żądania gwarancji zapłaty nie można wyłączyć ani ograniczyć przez czynność prawną. Oznacza to, że nawet podpisanie przez wykonawcę umowy zawierającej zrzeczenie się tego prawa nie pozbawia go ochrony przewidzianej ustawą.

Ustawodawca zabezpieczył również wykonawcę przed próbą zakończenia współpracy wyłącznie z powodu wystąpienia z żądaniem. Art. 649² § 2 k.c. stanowi bowiem, że odstąpienie inwestora od umowy spowodowane żądaniem przedstawienia gwarancji zapłaty jest bezskuteczne.

Nie wyłącza to jednak możliwości odstąpienia od umowy na innych, rzeczywiście istniejących podstawach.

Trzeba przy tym pamiętać o istotnym wyjątku. Obowiązku udzielenia gwarancji zapłaty nie stosuje się, gdy inwestorem jest Skarb Państwa, co wynika z art. 649¹ § 1¹ k.c. Wyjątku tego nie można automatycznie odnosić do wszystkich zamawiających publicznych. W szczególności sam fakt, że inwestycję realizuje gmina lub spółka komunalna, nie oznacza jeszcze wyłączenia stosowania omawianych przepisów.

Jak ustalić wysokość żądanej gwarancji?

Wysokość zabezpieczenia powinna odpowiadać rzeczywistemu zakresowi wynagrodzenia, którego zapłata wymaga ochrony.

Art. 649³ § 1 k.c. pozwala wykonawcy żądać gwarancji do wysokości ewentualnego roszczenia o wynagrodzenie wynikające z umowy, a także za roboty dodatkowe lub konieczne do jej wykonania, które zostały zaakceptowane na piśmie przez inwestora.

Nie oznacza to jednak, że w każdym przypadku prawidłowe będzie wskazanie pełnej wartości kontraktu.

Jeżeli inwestor zapłacił już część wynagrodzenia, przy określaniu wysokości zabezpieczenia należy uwzględnić dokonane płatności. Gwarancja powinna obejmować pozostałe należności, również te, których termin płatności jeszcze nie nastąpił.

Znaczenie prawidłowego określenia kwoty żądanego zabezpieczenia zostało zaakcentowane m.in. w postanowieniu Sądu Najwyższego z 7 grudnia 2022 r., I CSK 5764/22.

W praktyce szczególnej uwagi wymagają roboty dodatkowe. Sam fakt ich wykonania nie przesądza jeszcze o obowiązku objęcia wynagrodzenia za te roboty ustawową gwarancją zapłaty. Przepis wymaga bowiem ich pisemnej akceptacji przez inwestora.

Jest to kolejny argument przemawiający za tym, aby zmiany zakresu robót oraz związane z nimi ustalenia finansowe były dokumentowane na bieżąco, a nie dopiero przy końcowym rozliczeniu inwestycji.

Jeżeli pierwotnie udzielona gwarancja nie obejmuje całego wynagrodzenia wymagającego zabezpieczenia, wykonawca może również żądać dalszej gwarancji, z uwzględnieniem granic przewidzianych w art. 649³ k.c.

Jak powinno wyglądać żądanie gwarancji zapłaty?

Choć przepisy nie przewidują szczególnej formy żądania pod rygorem nieważności, w praktyce powinno ono zostać przygotowane z taką samą starannością jak każde inne istotne oświadczenie składane w toku realizacji kontraktu.

Przede wszystkim należy jednoznacznie wskazać umowę, której dotyczy żądanie, wysokość wymaganego zabezpieczenia oraz termin jego udzielenia.

Zgodnie z art. 649⁴ § 1 k.c. termin wyznaczony inwestorowi nie może być krótszy niż 45 dni.

Ma to zasadnicze znaczenie, ponieważ dopiero bezskuteczny upływ prawidłowo wyznaczonego terminu może otworzyć wykonawcy drogę do odstąpienia od umowy na podstawie tego przepisu.

Z tego względu szczególną uwagę należy zwrócić na sposób doręczenia żądania. W razie późniejszego sporu wykonawca powinien być w stanie wykazać zarówno treść skierowanego do inwestora oświadczenia, jak i datę jego otrzymania.

Samo przesłanie wiadomości e-mail nie przesądza o nieskuteczności żądania. Może jednak powodować trudności dowodowe, zwłaszcza gdy strony kwestionują doręczenie wiadomości, umocowanie osoby, do której została skierowana, albo treść samego oświadczenia.

Nie mniej istotne jest to, że wykonawca nie może dowolnie narzucić inwestorowi rodzaju zabezpieczenia. Wybór należy do inwestora, o ile przedstawiony instrument odpowiada jednej z form przewidzianych ustawą i realizuje jej cel.

Zagadnienie to było przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego w wyroku z 25 listopada 2022 r., II CSKP 1127/22.

Dlatego ocena przedstawionej gwarancji nie powinna ograniczać się do sprawdzenia, czy inwestor zastosował dokładnie taki instrument, jakiego oczekiwał wykonawca. Konieczne jest ustalenie, czy zabezpieczenie odpowiada wymaganiom ustawowym oraz czy jego warunki nie pozbawiają wykonawcy realnej możliwości uzyskania należnego wynagrodzenia.

Czy po wystąpieniu z żądaniem gwarancji można wstrzymać roboty?

To jedna z kwestii, które budzą najwięcej wątpliwości w praktyce.

Wykonawca, który obawia się braku zapłaty, często chciałby ograniczyć dalsze zaangażowanie finansowe i przerwać prace do czasu przedstawienia odpowiedniego zabezpieczenia.

Nie można jednak przyjmować, że samo wystąpienie z żądaniem gwarancji daje mu prawo do natychmiastowego wstrzymania robót.

Na rozróżnienie tych uprawnień zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z 5 czerwca 2025 r., II CSKP 139/24.

W orzeczeniu tym wyjaśniono relację pomiędzy przepisami dotyczącymi gwarancji zapłaty a art. 490 § 1 k.c., który przewiduje możliwość powstrzymania się ze spełnieniem świadczenia wzajemnego, jeżeli spełnienie świadczenia przez drugą stronę jest wątpliwe ze względu na jej stan majątkowy.

Są to dwa odrębne instrumenty prawne, choć w określonych sytuacjach mogą być wykorzystywane równolegle.

Prawo do żądania gwarancji zapłaty nie wymaga wykazania zagrożenia niewypłacalnością inwestora. Natomiast skorzystanie z art. 490 § 1 k.c. wymaga istnienia przesłanek określonych w tym przepisie.

Nie można zatem utożsamiać skierowania żądania gwarancji z uzyskaniem uprawnienia do przerwania prac jeszcze przed upływem terminu wyznaczonego inwestorowi.

Decyzja o wstrzymaniu robót powinna zostać poprzedzona analizą konkretnej umowy oraz okoliczności realizacji inwestycji. W przeciwnym razie wykonawca może narazić się na zarzut nienależytego wykonywania własnych zobowiązań.

Co jeżeli inwestor nie udzieli gwarancji w terminie?

Brak udzielenia gwarancji w prawidłowo wyznaczonym terminie może prowadzić do daleko idących konsekwencji.

Zgodnie z art. 649⁴ § 1 k.c. wykonawca, który nie uzyskał żądanej gwarancji w terminie nie krótszym niż 45 dni, jest uprawniony do odstąpienia od umowy z winy inwestora ze skutkiem na dzień odstąpienia.

Nie jest przy tym konieczne wykazywanie, że inwestor pozostaje w opóźnieniu z zapłatą wynagrodzenia. Podstawą skorzystania z tego uprawnienia jest nieuzyskanie gwarancji, której wykonawca skutecznie zażądał.

Należy jednak odróżnić sytuację, w której inwestor w ogóle nie przedstawia zabezpieczenia, od przypadku, gdy udzielona gwarancja jest kwestionowana przez wykonawcę ze względu na jej zakres albo warunki.

W drugim przypadku konieczna będzie ocena, czy przedstawiony instrument rzeczywiście spełnia wymagania przewidziane w Kodeksie cywilnym.

Samo niezadowolenie wykonawcy z treści gwarancji nie musi jeszcze oznaczać, że powstała podstawa do odstąpienia od umowy.

Warto również podkreślić, że odstąpienie na podstawie art. 649⁴ § 1 k.c. wywołuje skutek na dzień odstąpienia. Nie prowadzi więc do automatycznego przekreślenia wszystkich dotychczasowych rozliczeń stron.

Po zakończeniu współpracy konieczne jest ustalenie zakresu wykonanych robót, należnego wynagrodzenia oraz skutków finansowych dotyczących prac, które nie zostały już zrealizowane.

Czy wykonawca może żądać wynagrodzenia za roboty, których nie wykonał?

Jest to jeden z najbardziej doniosłych skutków regulacji dotyczących gwarancji zapłaty.

Art. 649⁴ § 3 k.c. przewiduje, że inwestor nie może odmówić zapłaty wynagrodzenia za niewykonane roboty, jeżeli wykonawca był gotów je wykonać, lecz doznał przeszkody z przyczyn dotyczących inwestora.

Brak żądanej gwarancji zapłaty został przez ustawodawcę wprost zakwalifikowany jako taka przeszkoda.

Nie oznacza to jednak, że po odstąpieniu od umowy wykonawca zawsze otrzyma pełne wynagrodzenie za pozostałą część kontraktu.

Przepis przewiduje możliwość pomniejszenia należności o kwoty, które wykonawca zaoszczędził wskutek niewykonania robót. Mogą to być przykładowo wydatki na materiały, sprzęt czy usługi podwykonawców, których nie musiał już ponosić.

W razie sporu konieczne staje się zatem nie tylko ustalenie wynagrodzenia przypadającego na niewykonaną część prac, ale również ocena, jakie koszty wykonawca rzeczywiście zaoszczędził.

Co istotne, to inwestor powinien wykazać okoliczności uzasadniające pomniejszenie należnego wynagrodzenia oraz wysokość takich oszczędności.

Zagadnienie to znalazło odzwierciedlenie również w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w tym w wyroku z 14 września 2023 r., II CSKP 2417/22.

Przygotowując rozliczenie kontraktu po odstąpieniu, nie należy więc ograniczać się wyłącznie do zestawienia wykonanych i niewykonanych robót. Konieczna jest także analiza gotowości wykonawcy do dalszej realizacji umowy oraz ekonomicznych skutków przerwania prac.

Gwarancja zapłaty a prawa podwykonawców

Z ochrony przewidzianej w omawianych przepisach mogą korzystać również podwykonawcy.

Art. 649⁵ k.c. nakazuje odpowiednio stosować przepisy o gwarancji zapłaty do umów zawartych między wykonawcą, generalnym wykonawcą a dalszymi wykonawcami.

Oznacza to, że podwykonawca może domagać się ustanowienia gwarancji zapłaty przez swojego kontrahenta.

Ma to szczególne znaczenie przy inwestycjach realizowanych w rozbudowanej strukturze podwykonawczej, w której problemy z płatnościami pojawiające się na jednym poziomie często wpływają na rozliczenia kolejnych uczestników procesu budowlanego.

Warto przy tym odróżnić gwarancję zapłaty od odpowiedzialności solidarnej inwestora za wynagrodzenie podwykonawcy, o której mowa w art. 647¹ k.c.

Są to odrębne rozwiązania prawne, służące ochronie wynagrodzenia, ale oparte na różnych przesłankach.

Podwykonawca powinien zatem ocenić, z którego instrumentu może skorzystać w określonej sytuacji oraz czy istnieją podstawy do równoległego dochodzenia ochrony na podstawie obu regulacji.

Czy żądanie gwarancji może zostać uznane za nadużycie prawa?

Choć prawo żądania gwarancji zapłaty ma charakter ustawowy i nie może zostać wyłączone umową, sposób korzystania z tego uprawnienia może podlegać ocenie w świetle art. 5 k.c.

Problem pojawia się zwłaszcza wtedy, gdy żądanie gwarancji jest wykorzystywane jako środek służący zakończeniu niekorzystnego ekonomicznie kontraktu, a nie zabezpieczeniu rzeczywistych roszczeń o wynagrodzenie.

Nie oznacza to jednak, że samo wystąpienie z żądaniem w sytuacji, gdy inwestor dotychczas terminowo regulował należności, stanowi nadużycie prawa.

W wyroku z 15 lutego 2017 r., II CSK 236/16, Sąd Najwyższy wskazał na wyjątkowy charakter zastosowania art. 5 k.c. do uprawnienia wykonawcy do żądania gwarancji zapłaty.

Ocena ewentualnego nadużycia wymaga zatem uwzględnienia konkretnych okoliczności sprawy.

Osobnym zagadnieniem jest możliwość odstąpienia od umowy w sytuacji, gdy roboty zostały już zakończone.

W postanowieniu z 25 września 2024 r., I CSK 2335/23, Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na znaczenie etapu realizacji kontraktu dla skorzystania z uprawnienia wynikającego z art. 649⁴ § 1 k.c.

W szczególności po zakończeniu robót nie można automatycznie zakładać możliwości odstąpienia od umowy na tej podstawie, skoro odpadł cel związany z uwolnieniem wykonawcy od obowiązku realizowania dalszych prac.

Z tego względu przed podjęciem decyzji o odstąpieniu konieczne jest ustalenie nie tylko tego, czy gwarancja została udzielona, lecz również na jakim etapie znajduje się realizacja umowy.

Jak wykorzystać gwarancję zapłaty w praktyce?

W mojej ocenie największą wartością tej instytucji jest możliwość ograniczenia ryzyka finansowego jeszcze przed powstaniem poważnych zaległości.

Wykonawcy często decydują się na zdecydowane działania dopiero wtedy, gdy niezapłacone faktury obejmują już kilka okresów rozliczeniowych, a dalsze prowadzenie prac wymaga finansowania inwestycji z własnych środków.

Tymczasem gwarancja zapłaty może zostać wykorzystana znacznie wcześniej, jako element świadomego zarządzania ryzykiem kontraktowym.

Przy większych inwestycjach warto już na etapie analizy umowy ustalić, czy sposób finansowania robót i przyjęty harmonogram płatności uzasadniają wystąpienie z żądaniem zabezpieczenia.

Istotne jest również bieżące monitorowanie wysokości niezapłaconego wynagrodzenia, dokumentowanie robót dodatkowych oraz kontrolowanie terminów wynikających z kierowanej do inwestora korespondencji.

Z mojego doświadczenia wynika, że w sporach budowlanych szczególne znaczenie mają właśnie te elementy, które na etapie prawidłowo przebiegającej współpracy bywają traktowane jako formalność. Dopiero kiedy dochodzi do konfliktu, okazuje się, jak istotne było właściwe udokumentowanie ustaleń i zachowanie odpowiedniej procedury.

W przypadku gwarancji zapłaty ma to szczególne znaczenie, ponieważ błędy popełnione przy określeniu wysokości zabezpieczenia, wyznaczeniu terminu lub doręczeniu żądania mogą wpłynąć na ocenę skuteczności późniejszego odstąpienia od umowy.

Zabezpieczenie wynagrodzenia powinno poprzedzać spór, a nie być jego następstwem

Gwarancja zapłaty za roboty budowlane pozostaje jednym z istotniejszych instrumentów ochrony wykonawców i podwykonawców, choć w praktyce nadal nie jest wykorzystywana tak często, jak mogłoby to wynikać z jej znaczenia.

W odróżnieniu od wielu innych środków ochrony prawnej nie wymaga wcześniejszego naruszenia umowy przez inwestora. Pozwala zabezpieczyć wynagrodzenie już na etapie realizacji kontraktu, zanim ewentualne problemy z płatnościami zaczną zagrażać płynności finansowej przedsiębiorstwa.

Nie jest to jednak rozwiązanie, z którego należy korzystać bez analizy sytuacji prawnej i faktycznej. Szczególnej staranności wymagają określenie wysokości żądania, ocena przedstawionej gwarancji oraz decyzja o ewentualnym odstąpieniu od umowy.

W budownictwie samo uzyskanie korzystnych postanowień umownych nie zawsze wystarcza do zapewnienia bezpieczeństwa finansowego. Równie ważne jest właściwe korzystanie z uprawnień, które przysługują wykonawcy na podstawie ustawy.

Dlatego o zabezpieczeniu wynagrodzenia warto pomyśleć nie wtedy, gdy inwestor przestaje płacić, lecz już w chwili, gdy wykonawca podejmuje decyzję o zaangażowaniu swoich środków w realizację inwestycji.

M. Repelewicz i Wspólnicy Kancelaria Radców Prawnych

Wspieramy wykonawców, podwykonawców i inwestorów w przygotowywaniu oraz negocjowaniu umów o roboty budowlane, zabezpieczaniu wynagrodzenia i rozwiązywaniu sporów powstających w toku realizacji inwestycji.

Jeżeli rozważasz wystąpienie z żądaniem gwarancji zapłaty albo otrzymałeś takie żądanie jako inwestor, warto przeanalizować sytuację przed podjęciem dalszych działań.

Artykuł z cyklu „Prawo na budowie wyjaśnia„

Dowiedz się więcej: Gwarancja zapłaty za roboty budowlane. Jak wykonawca może zabezpieczyć swoje wynagrodzenie?

Powiązane posty